Smog naprawdę niebezpieczny

Raport Analiza skutków zdrowotnych zanieczyszczeń powietrza w Polsce przygotowany przez Zespół Roboczy ds. Wpływu Zanieczyszczeń Powietrza na Zdrowie przy Radzie Zdrowia Publicznego nie pozostawia wątpliwości: smog jest śmiertelnie niebezpieczny. 32 tys. przedwczesnych zgonów wynika z oddychania zanieczyszczonym powietrzem – to niemal 20 razy więcej niż liczba śmiertelnych ofiar wypadków drogowych. To jedna piąta przypadków astmy u dzieci i aż jedna dziesiąta udarów, zawałów i nowotworów płuc. Najwięcej osób umiera w województwach: śląskim, mazowieckim i małopolskim. Liczba „smogowych pacjentów”, a więc pacjentów leczonych na skutek narażenia na pył PM2.5, to w skali kraju ponad 750 tys. przypadków rocznie.

Raport epidemiologów pokazuje, że smog to nie tylko problem kaszlu czy podrażnionego gardła. Oddychając zanieczyszczonym powietrzem zwiększamy ryzyko zachorowania na tak poważne choroby jak: zawał serca, udar mózgu, rak płuca, nadciśnienie czy przewlekłe choroby układu oddechowego. Smog szkodzi również dzieciom, zwiększając ryzyko rozwoju astmy.

– Raport nie pozostawia złudzeń: smog zabija i pozbawia zdrowia w całym kraju – mówi Piotr Siergiej, rzecznik Polskiego Alarmu Smogowego (PAS). – Oczywiście są województwa, w których sytuacja jest nieco lepsza, ale i tak liczba przedwczesnych zgonów jest wysoka. Pamiętajmy: mówimy o osobach, które zmarły przedwcześnie dlatego, że na ich terenie nie zadbano o czyste powietrze. 32 tys. zgonów to miasto wielkości Żywca, Augustowa czy Bochni, które znika z mapy każdego roku.

Antysmog zadziałał

Analiza przeprowadzona przez Europejskie Centrum Czystego Powietrza dla województw: małopolskiego, mazowieckiego i śląskiego pokazała, że dzięki działaniom antysmogowym w ciągu pięciu lat (2018–2022) udało się uniknąć około 25 tys. przedwczesnych zgonów. Niestety od 2024 roku następuje powolny wzrost poziomu zanieczyszczenia powietrza w Polsce. Sezon grzewczy dopiero się rozpoczął, a z nim powróciły wysokie stężenia pyłów zawieszonych i rakotwórczego benzo(a)pirenu. Norma dla tego zanieczyszczenia to 1 nanogram na metr sześcienny powietrza rocznie, a w wielu miejscowościach ten poziom jest przekraczany nawet kilkukrotnie. Przykładowo w Nowej Rudzie (woj. dolnośląskie) zanieczyszczenie to sięga 700 proc. normy, w Nowym Targu (woj. małopolskie) 500 proc., a w Żywcu (woj. śląskie) 400 proc. Podobna sytuacja występuje w wielu miejscowościach w Polsce.

– Tylko od skutecznej polityki antysmogowej zależy, czy zaczniemy znowu mówić o poprawie jakości powietrza i stanu zdrowia Polaków. Potrzebujemy powrotu do efektywnego działania programu Czyste Powietrze, który umożliwia ocieplenie domu i wymianę kotła na nowoczesny i niezanieczyszczający powietrza sposób ogrzewania – podkreśla Piotr Siergiej.

Biurokracja górą

Według danych Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB) w Polsce wciąż działa ponad 2 mln starych, nieefektywnych kotłów na węgiel i drewno, tzw. kopciuchów, które są głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza pyłem. Ich wymiana często wymaga także termomodernizacji budynku, której koszt może wynosić od kilkudziesięciu do nawet ponad 100 tys. zł. Rozwiązaniem tego problemu miał być program Czyste Powietrze, jednak zainteresowanie nim wyraźnie słabnie. Zdaniem przedstawicieli PAS, jednym z powodów jest utrata zaufania do pomp ciepła. Choć ta technologia nadal może zapewnić niskie koszty ogrzewania, szczególnie w dobrze ocieplonych budynkach, wiele instalacji montowano wcześniej w domach nieprzystosowanych do takiego systemu.

– To, że pompy ciepła popadły w niełaskę, to często wynik praktyk sprzedawców, których jedynym celem była maksymalizacja zysku ze sprzedaży, a nie późniejsze sprawne działanie dość skomplikowanej i wrażliwej instalacji, wymagającej skalibrowania do konkretnych budynków i potrzeb jej mieszkańców, skutkiem czego były wysokie rachunki i niezadowolenie użytkowników – mówi rzecznik PAS.

Zmianę preferencji widać także w statystykach programu. Od początku 2026 roku pompy ciepła pojawiały się nawet nie w jednej czwartej składanych wniosków. Zdecydowanie większą popularnością cieszyły się kotły na biomasę, przede wszystkim na pellet, które odpowiadały za ponad trzy czwarte zgłoszeń. Boom na pellet może okazać się jednak krótkotrwały, gdyż koszty zakupu tego opału są nadal wysokie. W ciągu roku ceny pelletu wzrosły z około 1 tys. do ponad 2 tys. zł za tonę. Dodatkowo w minionym sezonie grzewczym pojawiały się problemy z dostępnością surowca, a dalszy wzrost liczby kotłów może zwiększyć zależność od importu.

Największym wyzwaniem pozostaje jednak skuteczność samego programu. Organizacje społeczne wskazują, że procedury są zbyt skomplikowane, a potencjalni beneficjenci muszą mierzyć się z wieloma formalnościami. – Wciąż największym problemem jest biurokracja. Biurokracja, czyli mozolne wypełnianie wniosków, później oczekiwanie na rozpatrzenie wniosku, a dalej wyczekiwanie na zwrot kosztów – przekonuje Piotr Siergiej z PAS.

Pozostaje jeszcze sprawa najuboższych gospodarstw domowych, gdzie nadal funkcjonuje najwięcej tzw. kopciuchów, a których nawet przy wsparciu z programu Czyste Powietrze nie stać na wymianę starych pieców i termomodernizację.

Rygory dla powietrza

Od 2030 roku ma obowiązywać nowa unijna dyrektywa w sprawie jakości powietrza. Wprowadza ona bardziej rygorystyczne normy zanieczyszczeń dla pyłu zawieszonego PM2,5, pyłu zawieszonego PM10 oraz m.in. dwutlenku azotu, dwutlenku siarki, ozonu, benzenu, ołowiu, rtęci, arsenu. Zaostrzenie standardów jakości powietrza wynika z aktualnej wiedzy medycznej na temat szkodliwego wpływu zanieczyszczeń na zdrowie ludzi. Aktywiści PAS przekonują, że w tej sytuacji niezbędne będą znacznie szersze działania obejmujące zarówno pozbywanie się kopciuchów i zakładanie ekologicznych źródeł ciepła, jak i rozwój transportu publicznego, ograniczanie ruchu samochodowego oraz skuteczne strefy czystego transportu.