Kto mówi w imieniu Kościoła?

Badacze mówią o religijnych influencerach, czyli twórcach regularnie publikujących treści o wierze i wpływających na postawy odbiorców. Określenia „katocelebryta” używam tu szerzej: obejmuje ono także tych, których odbiorcy zaczynają postrzegać jako reprezentantów katolicyzmu, choć nie zajmują się na przykład systematyczną ewangelizacją.

Są wśród nich duchowni, osoby konsekrowane, rekolekcjoniści, komentatorzy Pisma Świętego, świeccy apologeci, katecheci i neofici. Nie zawsze mają odpowiednią formację teologiczną. Przeciętnemu odbiorcy trudno też odróżnić księdza pozostającego w pełnej jedności kanonicznej z Kościołem rzymskokatolickim od duchownego o bardziej skomplikowanej sytuacji. Sutanna i religijny język bywają traktowane jako wystarczające potwierdzenie autorytetu.

Inni mówią o wierze przy okazji: trener pokazuje różaniec, blogerka parentingowa wspomina o religijnych tradycjach, a youtuber cytuje Jana Pawła II, nie zawsze sprawdzając autentyczność słów. Podobnie politycy wplatają w nawet polaryzacyjny i populistyczny przekaz modlitwy, pielgrzymki i świętych.

Ten sam feed miesza homilię dominikanina, rolkę aktywisty i wpis posła z różańcem oplatającym pięść. Algorytm nie rozpoznaje kompetencji ani kościelnego umocowania autora; dobiera treści według przewidywanego zainteresowania użytkownika. Emocjonalne komunikaty mogą więc zdobywać większą widoczność niż spokojna katecheza. Bańki tworzą jednak też nasze wybory – kogo obserwujemy i na co reagujemy.

Czyj głos jest głosem Kościoła?

Nie chodzi wyłącznie o liczby. Niektórzy influencerzy mają większą widoczność niż lokalni biskupi, a część odbiorców słucha ich uważniej niż duszpasterzy. W mediach społecznościowych to treść przychodzi do wiernego – codziennie, bez zaproszenia, podsuwana przez platformę.

Katocelebryci, nawet bez złych intencji, mogą tworzyć wrażenie, że ich pogląd na migrację, szczepienia, wojnę, synod czy papieża jest poglądem właściwym dla katolików. Wystarczy, że opinia pada obok różańca, cytatu ze świętego i powitania „Szczęść Boże”. Religijny symbol użycza jej autorytetu, którego autor nie musi posiadać.

Badania Julii Müller i Thomasa N. Friemela z Uniwersytetu Zuryskiego przeprowadzone wśród młodych chrześcijan z krajów niemieckojęzycznych wskazują, że influencer staje się dla obserwujących źródłem religijnego sensu głównie dzięki dwóm mechanizmom: więzi paraspołecznej (poczuciu bliskości z kimś znanym z ekranu) oraz postrzeganiu go jako lidera opinii. Wiarygodność działa tu pośrednio, przez te dwa mechanizmy. Można więc przypuszczać, że autorytet w sieci rodzi się z relacji i rozpoznawalności, często zanim odbiorca sprawdzi kompetencje twórcy.

Wpływ mediów społecznościowych nie jest oczywiście wyłącznie negatywny. We Francji 78 proc. ankietowanych katechumenów w badaniu z 2025 r. stwierdziło, że pomogły im one odkryć lub pogłębić wiarę. Nie oznacza to, że influencerzy doprowadzili ich do chrztu – 54 proc. wskazało księdza lub katechetę jako osobę, która najbardziej pomogła im na tej drodze. Internet może inicjować poszukiwanie, ale nie zastąpi wspólnoty.

Pięcioro brazylijskich badaczy zaproszonych przez bp. Joaquima Mola Guimarãesa przeanalizowało działalność katolickich influencerów w sieci. Teolożka Alzirinha Souza, która szczegółowo zbadała pięciu z nich, ostrzegała, że wybiórcza interpretacja nauczania tworzy „równoległe Kościoły” i „równoległe magisterium”. Jedynym analizowanym twórcą, którego działalność badacze ocenili pozytywnie, był ks. Júlio Lancellotti, wykorzystujący media społecznościowe m.in. do nagłaśniania sytuacji osób w kryzysie bezdomności. Nie każdy popularny twórca jest zagrożeniem. Media społecznościowe mogą służyć ewangelizacji i konkretnej pomocy. Ważne jest to, czemu służy popularność i dokąd prowadzi odbiorców.

Polityk bardziej papieski od papieża

Szczególną grupę katocelebrytów tworzą politycy. Ich profile łączą ostrą polemikę i kampanijne hasła z pobożnymi treściami: zdjęciami z pielgrzymek, życzeniami religijnymi, interpretacjami papieskich słów czy modlitwami. Religia może działać jak skrót tożsamościowy, pozwalający szybko zakomunikować, do jakiej wspólnoty należy nadawca i jakich wartości broni. Profesor Bethany Albertson przeprowadziła w USA badania wskazujące, że religijne odwołania w przemówieniach polityków poprawiają ich ocenę nie tylko wśród chrześcijan, ale też wśród osób wychowanych w chrześcijaństwie, które już się z nim nie utożsamiają – często poza ich świadomością. Z kolei Gwyneth McClendon i Abraham Aldama pokazali, że gdy spór religijno-świecki jest podsycany i dramatyzowany, religijni wyborcy chętniej nagradzają polityków, którzy otwarcie odwołują się do wiary, a dwuznaczne sygnały stają się podejrzane. Oba badania dotyczą Stanów Zjednoczonych i komunikacji politycznej w ogóle, nie mediów społecznościowych, ale opisane mechanizmy mogą pomóc zrozumieć to, co widać także w Polsce.

Rita Marchetti i współpracownicy, analizując ponad dwa tysiące postów na Facebooku poświęconych religijnym gestom Matteo Salviniego, pokazali, jak odwołania do religii, obrona „uczuć religijnych ludu” i przeciwstawianie chrześcijaństwa islamowi wpisują się w populistyczny światopogląd – i jak populistyczna prawica potrafi w sieci rzucać wyzwanie nawet kościelnej hierarchii.

W Polsce niektórzy politycy eksponujący katolicką tożsamość ostro krytykują pontyfikat Franciszka albo występują przeciw apelom Leona XIV dotyczącym migrantów. To różne zjawiska – kwestionowanie części nauczania Soboru Watykańskiego II i spór o konkretne rozwiązania polityczne; w pierwszym przypadku dochodzi do podważania autorytetu papieskiego i Magisterium. Oba jednak pokazują, jak można budować kapitał polityczny na katolickiej tożsamości.

Wybiórcze powoływanie się na papieża nie jest domeną jednej strony. Politycy liberalni i lewicowi również przywołują pasujące im elementy nauczania, pomijając inne, np. dotyczące aborcji. Czym innym jest jednak wybiórcze cytowanie, a czym innym roszczenie do wyłączności – przekonywanie, że prawdziwy katolik może głosować tylko na jedną opcję, a kto myśli inaczej, sprzeniewierza się wierze. Wtedy katolicka tożsamość zostaje związana z politycznym obozem, a Kościół wciągnięty w spór, w którym duża część społeczeństwa zaczyna go postrzegać jako przeciwnika. Wybiórcze cytowanie instrumentalizuje nauczanie, a roszczenie do wyłączności instrumentalizuje samą wspólnotę wierzących. Kościół utożsamiony z jednym obozem traci zdolność mówienia do wszystkich – a wierni, którzy tego obozu nie popierają, mogą zacząć czuć się w nim obco.

Zagrożenie dla dojrzałej wiary

Dojrzała katolicka religijność opiera się na relacji z Bogiem, sakramentach, wspólnocie i rozeznawaniu – które potrzebuje pewnej intelektualnej formacji. Problem zaczyna się, gdy zasięg staje się ważniejszy niż kompetencje, odpowiedzialność za słowa i więź z Kościołem. Osobista opinia zaczyna wtedy funkcjonować jak nauczanie Kościoła, a popularny twórca – jak autorytet doktrynalny.

Popularność może też przekładać się na sprzedaż książek, kursów, rekolekcji czy produktów. Nie ma w tym nic złego, dopóki interes ekonomiczny nie wpływa na przekaz. Czy twórca zarabia na polaryzacji, wskazuje „wrogów Kościoła”, przedstawia własne środowisko jako jedyne wierne Ewangelii? Religia może stać się narzędziem budowania marki.

Świeccy mają pełne prawo do ewangelizacji i komentowania życia Kościoła, ale popularność nie oznacza kompetencji ani odpowiedzialności za treści. Więź paraspołeczna daje poczucie bliskości, ale nie zastąpi modlitwy, wspólnoty ani sakramentów. Kto uczy się wiary głównie z feedu, może uznać polityczny przekaz w religijnym opakowaniu za katolickie nauczanie.

Konieczna czujność i reakcja

Zjawiska katocelebrytów nie da się zatrzymać, dlatego na niepokojące zjawiska trzeba mądrze reagować. Duszpasterze powinni sprawdzać, kogo słuchają wierni, a biskupi powinni zlecać badania medialnych nawyków. Muszą pytać, jak wspierać twórców prowadzących do wspólnoty, a jak reagować na wykorzystywanie katolickich symboli do politycznej mobilizacji czy kościelnej polaryzacji. Czy Kościół potrafi mówić w sieci profesjonalnie i atrakcyjnie? Czy przeznacza na ten cel, związany przecież z główną misją, odpowiednio wysokie finanse?

Duszpasterze i formatorzy powinni znać treści oglądane przez parafian, uczniów i kleryków. Potrzebne jest uczenie rozeznawania – odróżniania nauczania Kościoła od opinii używającej jedynie jego języka. Wspólnoty powinny przypominać o wartości tego, czego nie zapewni ekran: bezpiecznych relacji i sakramentów.

Każdy może budować własną odporność informacyjną i to nasza odpowiedzialność – minimum to sprawdzać, kim jest autor, jaką ma formację i przed kim odpowiada. Czy jego przekaz prowadzi do Chrystusa i wspólnoty, czy do niego samego, marki lub partii? Służy budowaniu jedności czy polaryzacji? Cytaty warto weryfikować, a nauczanie Kościoła poznawać z dokumentów. Warto też pytać, czy treść budzi głównie gniew i niechęć, czy skłania do refleksji i nawrócenia.

Kościół potrzebuje świeckich ewangelizatorów i obecności w nowych mediach. Nie możemy jednak pozwolić, by popularność stała się kryterium prawowierności, a marka zastąpiła wspólnotę i odpowiedzialność.