Najnowszy raport Europejskiej Sieci Przeciwdziałania Ubóstwu (EAPN Polska) dotyczący monitoringu ubóstwa Poverty Watch, którego jest Pan głównym autorem, wskazuje, że według danych za 2025 rok 5,3 proc. osób w gospodarstwach domowych żyło w skrajnym ubóstwie, 8,1 proc. w ubóstwie ustawowym, a 13,5 proc. w ubóstwie relatywnym. Z kolei aż 40,3 proc. osób w gospodarstwach domowych znajdowało się w sferze niedostatku. Skąd wynikają tak duże różnice między poszczególnymi wskaźnikami i jak te dane przekładają się na codzienne życie osób dotkniętych ubóstwem?
– Mamy w Polsce rozwinięty system statystyki ubóstwa. W przytoczonych wskaźnikach GUS porównuje wydatki gospodarstw domowych z różnymi granicami ubóstwa i niedostatku. Pozwalają one wyznaczyć granicę między gospodarstwami domowymi uznawanymi za ubogie a tymi, które znajdują się powyżej przyjętego progu. Jeśli zaczniemy od granicy ubóstwa skrajnego, opartej na minimum egzystencji obliczanym przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, to w 2025 roku poniżej tej granicy znajdowało się 5,3 proc. osób w gospodarstwach domowych, czyli orientacyjnie około 2 mln osób. Z jednej strony odsetek ten może wydawać się niezbyt wysoki, ale z drugiej strony, jeśli spojrzymy na liczby bezwzględne, skala problemu jest bardzo duża. Szczególnie wymowna jest sytuacja dzieci: w skrajnym ubóstwie żyło ich około 435 tys., co odpowiadało 6,6 proc. dzieci w wieku 0–17 lat. Jeżeli jednak przyjmiemy wyższą granicę, na przykład relatywną linię ubóstwa, skala problemu wyraźnie wzrasta. Granica ta odpowiada połowie przeciętnych wydatków gospodarstw domowych, po uwzględnieniu ich wielkości i składu. W przypadku całej populacji mówimy już o około 5 mln osób, czyli 13,5 proc. osób w gospodarstwach domowych. Odrębną miarą jest ubóstwo ustawowe: GUS porównuje tu wydatki z granicą wyznaczaną na podstawie kryteriów dochodowych pomocy społecznej. Wzrost tego wskaźnika z 2,6 proc. w 2024 roku do 8,1 proc. w 2025 roku wynikał przede wszystkim z podwyższenia kryteriów, a nie z analogicznego pogorszenia warunków życia. Wskaźnik ten nie pokazuje liczby osób faktycznie otrzymujących świadczenia. Jeszcze większa jest ta grupa, jeśli za granicę niedostatku przyjmiemy minimum socjalne. Wówczas okazuje się, że około 40 proc. społeczeństwa, czyli blisko 15 mln osób, żyje w warunkach, które nie pozwalają na zaspokojenie potrzeb uznawanych za niezbędne do godnego życia i uczestnictwa w społeczeństwie. Trzeba przy tym pamiętać, że tych liczb nie należy sumować. Każda z zastosowanych linii wyznacza określoną granicę sytuacji materialnej, a osoby znajdujące się poniżej niższego progu zaliczają się jednocześnie do grupy znajdującej się poniżej progów wyższych. Innymi słowy, osoby żyjące w skrajnym ubóstwie są również uwzględniane w liczbie osób znajdujących się poniżej relatywnej granicy ubóstwa czy minimum socjalnego.
Jeszcze inna, często znacznie trudniejsza, jest sytuacja osób w kryzysie bezdomności…
– Badanie budżetów gospodarstw domowych GUS obejmuje prywatne gospodarstwa domowe. Poza jego zakresem pozostają osoby przebywające w placówkach zbiorowego zakwaterowania oraz osoby żyjące poza mieszkaniami. Dlatego nie pokazuje ono sytuacji znacznej części osób w kryzysie bezdomności. Tymczasem są to często osoby znajdujące się w skrajnie trudnej sytuacji materialnej: dysponujące bardzo ograniczonymi dochodami lub pozbawione ich całkowicie, niemające własnego mieszkania ani stabilnego miejsca pobytu. Jeżeli porównamy ich sytuację z sytuacją osób, których wydatki są wprawdzie niższe od minimum socjalnego, ale które mają mieszkanie i pewne, choć ograniczone, dochody, zobaczymy, jak ogromne mogą być różnice w warunkach życia. Te dysproporcje stają się jeszcze bardziej widoczne, gdy uwzględnimy drugi biegun sytuacji materialnej, czyli osoby bardzo zamożne. W Polsce są przecież również ludzie dysponujący znacznym majątkiem i bardzo wysokimi dochodami. Jeżeli zestawimy ich warunki życia z sytuacją osób, które żyją bardzo skromnie i z trudem wystarcza im środków do końca miesiąca, a tym bardziej z sytuacją osób doświadczających skrajnego ubóstwa czy bezdomności, zobaczymy ogromne zróżnicowanie warunków materialnych polskiego społeczeństwa.
Jakie są największe słabości obecnego systemu wsparcia osób doświadczających ubóstwa w Polsce?
– Należy wyraźnie odróżnić dwa rodzaje świadczeń: świadczenia emerytalno-rentowe, wynikające z ubezpieczenia społecznego, które są zazwyczaj wyższe, oraz świadczenia z pomocy społecznej, adresowane do osób ubogich i pełniące funkcję uzupełniającą wobec pozostałych form zabezpieczenia. System świadczeń społecznych został zbudowany wokół kilku idei. Pomoc ubogim ma długą historię i obejmowała zarówno działania publiczne, jak i działalność charytatywną oraz społeczną. Wraz z rozwojem ubezpieczeń społecznych, także już przed II wojną światową, coraz większego znaczenia nabierało zapobieganie utracie dochodu. Rozwój ubezpieczeń społecznych w znacznym stopniu ograniczył ubóstwo. System ten pełni funkcję prewencyjną: gdy wiek, niepełnosprawność czy obowiązki macierzyńskie i rodzicielskie utrudniają wykonywanie pracy, uruchamiane są mechanizmy zabezpieczenia. Dostęp do świadczeń ubezpieczeniowych zależy jednak od objęcia odpowiednim ubezpieczeniem i spełnienia warunków właściwych dla danego świadczenia. W części przypadków znaczenie ma również długość okresów ubezpieczenia. Od 2015–2016 roku rozwijano także inne instrumenty polityki społecznej, przede wszystkim dodatkowe świadczenia pieniężne wspierające rodziny. Najważniejszym przykładem jest program 500 plus, który od 2019 roku stał się powszechny. Wcześniej przyznanie go na pierwsze lub jedyne dziecko było uzależnione od kryterium dochodowego. Obecnie świadczenie wynosi 800 zł. Mimo podwyżki jego wysokość w relacji do płacy minimalnej jest znacznie niższa niż na początku programu. W 2016 roku 500 zł odpowiadało około 27 proc. płacy minimalnej brutto, a w 2026 roku 800 zł odpowiada około 16,6 proc. Osobną kwestią jest siła nabywcza świadczenia, która zależy od zmian cen. Brakuje mechanizmu regularnej waloryzacji chroniącej świadczenie przed wzrostem cen. Podobna sytuacja dotyczy zasiłków rodzinnych. Mimo rozwoju programu 500 plus, a następnie 800 plus, kwoty zasiłków rodzinnych pozostają niezmienione od listopada 2016 roku, a kryteria dochodowe uprawniające do nich – od listopada 2015 roku. Problem pojawił się jednak w 2019 roku, kiedy zniesiono kryterium dochodowe w programie 500 plus, dzięki czemu skorzystały na tym również rodziny o średnich i wysokich dochodach. Już wtedy wskazywałem, że aby dodatkowe korzyści odniosły również rodziny o niższych dochodach, które już wcześniej otrzymywały 500 plus na wszystkie dzieci, należało odpowiednio zwiększyć zasiłki rodzinne. Tak się jednak nie stało i do dziś ich wysokość pozostaje zamrożona. Zasiłki rodzinne mają zostać zweryfikowane w 2027 roku, ale istnieje ryzyko, że będzie to kolejna weryfikacja, która nie przyniesie żadnych podwyżek. Warto porównać tę sytuację z dodatkowymi świadczeniami dla seniorów i emerytów, czyli trzynastą i czternastą emeryturą. Są to dodatki do świadczenia o względnie stabilnym charakterze, powiązanego z systemem ubezpieczeń społecznych.
Jako Europejska Sieć Przeciwdziałania Ubóstwu (EAPN Polska) postulują Państwo coroczną aktualizację kryteriów dochodowych pomocy społecznej. Dlaczego ta zmiana, nad którą pracowało Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, nie została dotąd wdrożona? Jakie argumenty ją blokowały?
– Propozycje corocznej aktualizacji kryteriów dochodowych przedstawiono już pod koniec 2024 roku w ramach Zespołu ds. Reformy Pomocy Społecznej, z udziałem przedstawiciela EAPN Polska. Resort rodziny zabiegał o przeprowadzenie tych zmian. Ministerstwo Finansów sprzeciwiało się wpisaniu projektu do wykazu prac rządu, powołując się na sytuację finansów publicznych i procedurę nadmiernego deficytu. Pod koniec lipca 2026 roku resort rodziny informował o roboczym uzgodnieniu stanowisk z Ministerstwem Finansów i zapowiadał zmodyfikowany wniosek. Prace jednak przeciągały się, a reforma nie została dotąd wdrożona. Pod koniec października 2026 roku złożono projekt poselski dotyczący corocznej weryfikacji kryteriów. W mojej ocenie pokazuje to słabą pozycję resortu odpowiedzialnego za politykę społeczną w uzgodnieniach wewnątrz rządu, ale przede wszystkim brak odpowiedniego priorytetu politycznego dla poprawy sytuacji osób najuboższych. Gdyby wsparcie osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji było rzeczywistym priorytetem rządu, blokada ze strony Ministerstwa Finansów powinna zostać przełamana na szczeblu politycznym. Tymczasem od lat obserwujemy rozbieżność między deklaracjami zawartymi w dokumentach strategicznych, w tym programach przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu, a rzeczywistymi decyzjami dotyczącymi wydatków publicznych. Oczywiście sytuacja finansów publicznych jest trudna, a wydatki na zbrojenia i obronność rosną, co wynika również z obecnej sytuacji międzynarodowej. Wzrost wydatków obronnych nie przesądza, że oszczędności trzeba szukać właśnie we wsparciu osób najuboższych. To również kwestia politycznych priorytetów.
Według danych przywoływanych przez Stowarzyszenie Importerów Równoległych Produktów Leczniczych (SIRPL) 38 proc. badanych deklaruje niewykupywanie przepisanych leków. Choć zjawisko to nie wynika wyłącznie z ubóstwa, pokazuje, jak poważne są problemy części gospodarstw domowych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb zdrowotnych.
– Część osób nie realizuje recept z powodów finansowych, inne napotykają problem niedostępności leku. W przypadku bariery finansowej dostęp do lekarza i otrzymanie recepty nie wystarczają – pacjent musi jeszcze móc sfinansować zalecone leczenie. Brak pieniędzy może opóźnić rozpoczęcie terapii lub utrudnić jej kontynuowanie. Zależności między zdrowiem a ubóstwem działają w obu kierunkach i powinny być rozpatrywane łącznie. Niedostatek może pogarszać stan zdrowia z powodu złych warunków mieszkaniowych, niedożywienia, przewlekłego stresu czy odkładania leczenia i niewykupywania leków. Z kolei choroba i niepełnosprawność mogą ograniczać możliwości zarobkowania, utrudniać znalezienie zatrudnienia, między innymi ze względu na dyskryminację na rynku pracy, a jednocześnie zwiększać wydatki gospodarstwa domowego. Pogorszenie sytuacji ekonomicznej wpływa również na zdrowie psychiczne, relacje rodzinne i funkcjonowanie dzieci. Ubóstwo może więc prowadzić do problemów zdrowotnych, które z kolei pogłębiają trudności materialne.
Istotnym obszarem na styku ochrony zdrowia i pomocy społecznej są również usługi opiekuńcze. Jeżeli osoba wymaga wsparcia ze względu na stan zdrowia i schorzenia, może potrzebować opieki pielęgniarskiej zapewnianej w ramach systemu ochrony zdrowia, usług opiekuńczych organizowanych przez pomoc społeczną lub obu tych form wsparcia. Od 7 sierpnia 2026 roku obowiązuje ogólnopolski standard usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. Problemem pozostaje jednak ograniczona dostępność opieki długoterminowej. Szczególnie wyraźnie widać te problemy w przypadku osób w kryzysie bezdomności. Po zakończeniu leczenia szpitalnego pojawia się pytanie, gdzie taka osoba może zostać skierowana. Jeśli jest w miarę samodzielna, może opuścić szpital, ale jeśli wymaga dalszej opieki, trzeba jej zapewnić odpowiednie wsparcie – w placówce pomocy społecznej, zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub innej odpowiedniej instytucji. Jeżeli osoba nie ma dokąd wrócić po wyjściu ze szpitala albo placówka, z której przybyła, nie chce jej ponownie przyjąć, może znaleźć się w sytuacji zawieszenia. Dlatego konieczna jest skuteczna współpraca między ochroną zdrowia a pomocą społeczną, tak aby zapewnić ciągłość opieki. Problemem pozostaje również dostępność świadczeń zdrowotnych. W 2024 roku 5,2 proc. osób w Polsce zgłaszających potrzebę badania lub leczenia deklarowało, że nie uzyskało tej pomocy z powodu kosztów, czasu oczekiwania lub odległości. Był to wynik gorszy niż średnia unijna. Szczególnie istotna jest kwestia odległości, ponieważ mieszkańcy mniejszych i bardziej oddalonych miejscowości mogą mieć utrudniony dostęp do świadczeń dobrej jakości. Jeżeli takie osoby nie uzyskają potrzebnej pomocy, nie rozpoczną leczenia lub nie będą mogły go kontynuować, może to prowadzić do dalszego pogorszenia ich stanu zdrowia. W konsekwencji choroba i związane z nią ograniczenia mogą zwiększać ryzyko ubóstwa i pogłębiać już istniejące trudności materialne.
Jak dziś rozmawiać o ubóstwie? Nie mam na myśli wyłącznie debaty publicznej, ale także codzienne rozmowy w naszych domach, miejscach pracy, szkołach i przedszkolach, do których uczęszczają nasze dzieci, a także w środowiskach, w których funkcjonujemy.
– EAPN Polska organizuje konkurs poświęcony problematyce ubóstwa, a przy tej okazji przygotowaliśmy również przewodnik dotyczący odpowiedzialnego mówienia i pisania o tym zjawisku. Zawiera on wskazówki, jak przedstawiać problem ubóstwa bez powielania stereotypów i obciążania winą samych osób ubogich. Zauważyliśmy, że jednym z największych zagrożeń jest indywidualizowanie przyczyn ubóstwa, czyli przypisywanie odpowiedzialności za trudną sytuację samym zainteresowanym. W takim podejściu zakłada się, że gdyby tylko chcieli, znaleźliby pracę i wydostali się z ubóstwa. Funkcjonuje również przekonanie o tzw. bezdomności z wyboru. Odmowa konkretnej formy pomocy nie oznacza wyboru bezdomności; może wynikać z warunków oferowanego schronienia, obaw o bezpieczeństwo lub wcześniejszych złych doświadczeń. Trudno jednak wyobrazić sobie, aby ktoś świadomie wybierał życie na ulicy, w pustostanie czy schronisku zamiast bezpiecznego mieszkania i możliwości decydowania o swoim życiu. Jeżeli osoby doświadczające bezdomności mówią, że chcą tak żyć, może to być raczej przejaw przystosowania się do bardzo trudnych warunków. Długotrwała bezdomność, brak alternatyw i przyzwyczajenie do określonego sposobu funkcjonowania mogą sprawić, że człowiek staje się niejako więźniem swojej sytuacji i przestaje wyobrażać sobie możliwość jej zmiany. Innym przykładem jest stereotyp rodziny żyjącej wyłącznie z zasiłków i programu 800 plus. W mediach pojawiały się materiały przedstawiające takie rodziny jako osoby wygodnie żyjące z pomocy państwa. Pamiętam publikację portalu Bezprawnik, która przedstawiała historię kobiety rzekomo wygodnie żyjącej na koszt podatników. Kobieta wychowywała dziecko z niepełnosprawnością i była ofiarą przemocy ze strony partnera. Publikacja wywołała krytykę, a portal musiał wycofać artykuły i przeprosić. Wszystko to pokazuje, że problemem nie jest wyłącznie samo ubóstwo, lecz także sposób, w jaki o nim mówimy. Odpowiedzialna komunikacja jest ważna, ponieważ negatywne stereotypy nie tylko krzywdzą poszczególne osoby, ale również wpływają na społeczne oczekiwania wobec polityki publicznej i na decyzje podejmowane przez polityków. Negatywne stereotypy mogą przekładać się na mniej przyjazną politykę wobec grup, które nie cieszą się społeczną sympatią.
RYSZARD SZARFENBERG
Dr hab., profesor na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, politolog, specjalista w zakresie polityki społecznej, ubóstwa i wykluczenia. Przewodniczący EAPN Polska, członek zarządu ATD Czwarty Świat, członek Zespołu Eksperckiego ds. Usług Społecznych Fundacji Batorego
Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.
Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.
Artykuł pochodzi z numeru 46/2026
