Kościoły w powstaniu warszawskim cz. 5

Bazylika Świętego Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu jest chyba najbardziej znanym Polakom kościołem Warszawy. Głównie dzięki coniedzielnej Mszy św. transmitowanej od lat przez  Program I Polskiego Radia. Podczas powstania warszawskiego kościół stał się miejscem zaciekłych walk i uległ zniszczeniu. Odbudowę prowadzono w latach 1945–1953. Sukcesywnie rekonstruowano elementy wyposażenia.

Kościół przy Krakowskim Przedmieściu 3 został w 1653 r. ofiarowany Zgromadzeniu Misjonarzy św. Wincentego à Paulo, których sprowadziła do Warszawy królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona króla Jana II Kazimierza Wazy. Halę świątyni zaprojektował Józef Szymon Bellotti, pozostałe części budowli Józef Fontana i jego syn Jakub. Barokowa świątynia stała się ofiarą  niemieckiego barbarzyństwa już w pierwszych dniach kampanii wrześniowej 1939 r. W  wyniku bombardowania pobliskiego pałacu Zamoyskich (wewnątrz mieściło się dowództwo obrony Warszawy) zarwały się sklepienia kościoła.

Tu, w mieście śmierci, zamiast dzwonów

masz głuchy jęk umierających,

a miast modlitwy – chwile zgonu

Boże Wolności Wszechmogący.

23 sierpnia 1944 r. wojska hitlerowskie przeprowadziły zmasowany atak artyleryjski. Spowodował on pożar obu wież kościoła Świętego Krzyża, dachu, ołtarza Najświętszego Sakramentu i kaplicy Najświętszej Maryi Panny. Ogień strawił też zabudowania klasztorne. Mieściło się tam  Gimnazjum Męskie im. św. Stanisława Kostki, w którym uczył się m.in. Witold Gombrowicz. Dzieła zniszczenia dopełniły 6 września dwie zdalnie sterowane miny samobieżne Goliath.  Eksplozja spowodowała zburzenie fasady kościoła i wejścia. Zawaliło się sklepienie dolnego kościoła, tarasując wejście. Zniszczeniu uległy ołtarze: wielki – dzieło snycerskie Matysa Hankusa z Elbląga, boczny św. Rocha, a także bogato rzeźbiony ołtarz św. Wincentego à Paulo (ocalał obraz Kazanie św. Wincentego pędzla Szymona Czechowica) i ołtarz Bożego Ciała. Symbolem zniszczenia kościoła i męczeństwa Warszawy stała się figura Chrystusa niosącego krzyż, zwalona z miejsca przed wejściem do kościoła na bruk, z ręką uniesioną ku górze.

Tu, zamiast kwiatów, krew czerwona

kwitnie młodością na ołtarzach –

I jak błyskawic łuna groźna

wśród kul Twe święte słowo pada.

Ostały się trzy boczne ołtarze, ambona kuta w metalu przez Mikołaja Tretera, balustrada przed wielkim ołtarzem. Ocalały też elementy wyposażenia: marmurowa chrzcielnica z miedzianym nakryciem, dębowe stalle z malowidłami Alfreda Schauppego przedstawiającymi sceny ewangeliczne i apostołów. Nienaruszona została kaplica Matki Bożej Częstochowskiej z ołtarzem z czarnego marmuru i zakrystia z obrazami, m.in. z  portretem królowej Ludwiki Marii. Uniknęły zagłady pomniki pamięci narodowej: nagrobek prymasa Augustyna Michała Stefana Radziejowskiego, epitafia Juliusza Słowackiego i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Urnę z sercem Fryderyka Chopina ocalił abp Antoni Szlagowski, ukrywając ją w podwarszawskim Milanówku.

W Muzeum Powstania Warszawskiego mieści się kaplica, której patronuje bł. ks. Józef Stanek SAC ps. „Rudy”, kapelan Zgrupowania „Kryska” AK podczas powstania (1916–1944). Znajdujący się tu drewniany krzyż z wyrzeźbioną w kości słoniowej figurą Chrystusa wyniosła z płonącego kościoła Świętego Krzyża zakonnica, szarytka. Nie znamy ani jej imienia, ani nazwiska. 

Lecz choć widziałeś chwile zgonu, 

na śmierć skazując krzyk młodości, 

bądź pozdrowiony biało czerwony  

Boże powstańców wolności.

Wykorzystano wiersz Zofii Radzymińskiej Msza powstańców.