Ocalić od zapomnienia cz. 3

Ocalić od zapomnienia – to cykl pięciu odcinków, w których pragniemy ukazać niezwykłą pracę bydgoskiego kapłana ks. prałata Stefana Brylla na temat utraconej architektury sakralnej minionych wieków. W poprzedniej części opisaliśmy kościół Świętego Ducha, św. Stanisława oraz Świętej Trójcy.

Kościół Świętego Krzyża

Mieszczanie bydgoscy w 1550 roku fundują kościół Świętego Krzyża wraz ze szpitalem na Przedmieściu Poznańskim (dzisiaj są to posesje przy ul. Poznańskiej 12-14). W 1582 roku burgrabia Walenty Kołucki stawia od nowa na miejscu drewnianych obiektów murowaną kaplicę Świętego Krzyża i św. Walentego wraz ze szpitalem. Przy kaplicy ustanawia bractwo św. Walentego. Szpital pełnił również rolę przytułku dla ubogich. Kapelan odprawiał trzy Msze Święte w tygodniu i dwie w niedziele i święta. Konsekracja świątyni odbyła się w 1596 roku. Po dwustu latach – dokładnie w 1797 roku – władze pruskie pozbawiają kościół i szpital ziemi. W roku 1840 szpital i kaplica zostają zlikwidowane, a budynki rozebrane.

Kościół pojezuicki

W roku 1637 następuje fundacja kościoła Świętego Krzyża i kolegium jezuickiego przez biskupa chełmińskiego Kaspra Działyńskiego. Budowa kolegium trwa niespełna dziesięć lat i zostaje ukończona w 1646 roku, zaś świątynia jednonawowa bez wież z kaplicami i zakrystią – w 1649 roku. To przed frontem tego kościoła w roku 1657 następuje podpisanie traktatu welawsko-bydgoskiego, na mocy którego Polska utraciła wpływ na politykę Prus i oddała im w lenno ziemię lęborsko-bytowską. W 1695 roku dwie wybudowane wieże otrzymują barokowe hełmy, a na dachu widnieje sygnatura zwieńczona krzyżem. Rok 1780 to kasacja zakonu jezuitów przez władze pruskie. Kościół uzyskuje status filialnego przy bydgoskiej Farze. W kolegium utworzono Katolickie Królewskie Gimnazjum Klasyczne. W latach 1807-1812 mieści się tam Szkoła Główna Departamentowa, do 1815 roku Szkoła Wydziałowa Departamentu Bydgoskiego. Lata 1817-1878 to czas funkcjonowania Królewskiego Gimnazjum Klasycznego. Od roku 1879 przeniesiono tam siedzibę władz miejskich. W 1806 roku cudowny krzyż przeniesiono do kościoła farnego, zaś patronem świątyni został św. Ignacy Loyola. W kościele ogłoszono również powstanie przeciw Prusom, a w 1807 roku odczytano dekret o powstaniu Księstwa Warszawskiego. W latach 1807-1829 świątynia przejmuje duszpasterstwo parafii bydgoskiej ze względu na dewastację, a potem renowację Fary. Rok 1814 to wydarzenie związane z Mszą żałobną za śp. Księcia Józefa Poniatowskiego. W 1830 roku kościół przechodzi w użytkowanie katolików niemieckich. Po wichurze w 1848 roku, kiedy zniszczone zostały hełmy wież, w latach 1880-1882 następuje ich rekonstrukcja. Świątynia otrzymuje również fasadę neoklasycystyczną, a od frontu – taras z balustradą. W roku 1881 kościół przechodzi w wieczyste posiadanie katolików niemieckich. Pod jego murami 9 i 10 września 1939 roku rozstrzelano 50 bydgoszczan. Rok 1940 to czas, w którym następuje rozebranie świątyni przez Niemców. Wyposażenie kościoła przekazano muzeum miejskiemu, bydgoskiej Farze, a także kościołom św. Wincentego á Paulo i św. Antoniego.

Ewangelicka Fara

W roku 1772 Fryderyk II wydaje dekret gabinetowy o utworzeniu parafii ewangelicko-augsburskiej w Bydgoszczy. Napływ pruskich urzędników, rzemieślników, żołnierzy i robotników sprawił, że zmieniło się oblicze demograficzne i wyznaniowe miasta. Rok 1784 to rozpoczęcie budowy świątyni przy ul. Podwale 5. Obok powstaje szkoła ewangelicka. Konsekracja świątyni pod nazwą Staromiejski Ewangelicki Kościół Farny miała miejsce w 1787 roku. W roku 1818 parafia wchodzi w struktury kościoła ewangelicko-unijnego. W roku 1829 następuje zamknięcie świątyni ze względu na zły stan techniczny. Nabożeństwa w latach 1830-1833 odbywają się w pobernardyńskim kościele garnizonowym. Lata 1872-1876 to powstanie pierwszej dużej świątyni ewangelicko-unijnej św. Pawła przy ul. Gdańskiej. W roku 1896 i 1897 zostaje poświęcony kościół ewangelicko-unijny Chrystusa Pana przy Placu Zbawiciela. Lata 1901-1903 to czas powstania Fary ewangelickiej przy Placu Kościeleckich. Starą Farę rozebrano w 1904 roku.