Wśród różnych wojen i sporów, jakie towarzyszą ludzkości od zarania jej dziejów, trwający już kilka dziesięcioleci konflikt izraelsko-palestyński jest oceniany przez historyków w perspektywie starotestamentalnego prawa zemsty, "oko za oko, ząb za ząb". Obu tym semickim narodom - Arabom i Żydom - prawo to było przecież zawsze dobrze znane. Pokutuje ono nadal we wzajemnych stosunkach tych przecież kiedyś bratnich narodów.

Wokół tego porzekadła - bo stała się ta zasada często powtarzanym porzekadłem - narosło wiele różnych stereotypów, które nie zawsze można uzasadnić tekstami biblijnymi. Zastanawia z jednej strony bezwzględność prawa zemsty, z drugiej zaś racje tłumaczące pojawienie się tego prawa oraz znane już w Starym Testamencie próby odchodzenia od niego w międzyludzkich relacjach.

Pojęcie sprawiedliwości

W swoim pełnym sformułowaniu prawo zemsty brzmi tak: "Jeśli ludzie poróżnią się między sobą(...) i gdyby doszło do śmierci, [zabójca] zapłaci życiem za życie, odda oko za oko, ząb za ząb, rękę za rękę, nogę za nogę, oparzelinę za oparzelinę, ranę za ranę, śmierć za śmierć" (Wj 21,22-25).
W podejmowanych ciągle na nowo próbach, może nie tyle złagodzenia prawa zemsty, ile raczej lepszego zrozumienia genezy jego powstania oraz legalnych tendencji do odchodzenia od jego stosowania, zwraca się uwagę przede wszystkim na szczególny stosunek ludzi tamtych czasów do tego, co my dziś nazywamy sprawiedliwością. Otóż człowiek Biblii - już tej Starego Prawa - był wyjątkowo uwrażliwiony na potrzebę przestrzegania sprawiedliwości jako zasady regulującej współżycie międzyludzkie. Twórcy prawa zemsty byli przekonani, że przestrzegając tego prawa, będzie się przywracać naruszoną równowagę sprawiedliwości. Posługując się terminologią naszych czasów, można by powiedzieć, że stosowanie prawa zemsty miało gwarantować ład społeczny.
Zwraca się uwagę także na to, że prawo zemsty było ustanawiane z myślą o nomadach. Wiadomo, że do takich przez dłuższy czas należeli również przyszli mieszkańcy Ziemi Obiecanej. Otóż obowiązkiem poszczególnych klanów jest po dziś wzajemne wspieranie się w trudach jakże niełatwego wędrownego stylu życia. Zagrożenia pochodziły zresztą nie tylko z zewnątrz, od obcych plemion, lecz rodziły się także w ramach tej samej społeczności nomadów, mających stawiać czoło niezwykłym wyzwaniom codziennego życia. Nie można było dopuścić do tego, żeby ludzie, nie panując nad swoimi emocjami, wzajemnie się wyniszczali.
W ten sposób dochodzimy do kolejnego elementu w nieco innym spojrzeniu na prawo zemsty. Otóż miało ono właśnie ograniczać złe pasje ludzi, skłonnych do bezwzględnego i całkowitego niszczenia przeciwnika, jego najbliższych i wszystkiego, co posiadał. Stąd opinia, że prawo zemsty, wbrew pozorom, brało w obronę właśnie ofiarę mścicielskiego działania.
Przypomina się także, iż w przekonaniu tamtych ludzi, mordercy nie należało pozostawiać przy życiu, gdyż swoją obecnością kalał on, bezcześcił ziemię, świętą własność Boga. Przelana przez takiego, a nie pomszczona krew wołała o pomstę do nieba (Rdz 4,10). W tej sytuacji zastosowanie prawa zemsty było uważane za zwycięstwo dobra nad złem.

Nie będziesz się mścił

Dochodzi wreszcie do sytuacji, w której Najwyższy Prawodawca nakazuje: "W sercu swoim nie będziesz żywił nienawiści do swojego brata, ale upomnisz twojego bliźniego, aby cię nie obciążał grzech z jego powodu. Nie będziesz się mścił i nie będziesz nosił urazy do żadnego spośród synów twego narodu. Będziesz miłował bliźniego twego jak siebie samego. Ja jestem Jahwe" (Kpł 19,17n).
Trudno dopatrzyć się jakiejkolwiek różnicy między tym tekstem a nowotestamentalnym przykazaniem miłości nieprzyjaciół. Nie brak też przykładów wprowadzenia w życie tej rezygnacji z prawa zemsty. Józef wspaniałomyślnie przebacza wszystko swoim braciom i wypowiada jakże ważne zdanie: "Wy mieliście, co prawda, wobec mnie złe zamiary, ale Bóg od początku chciał przez wasze postępowanie doprowadzić do dobra, które dziś wszyscy widzimy" (Rdz 50, 20). Dawid przebaczał Saulowi, choć wiele razy miał okazję pozbawić go życia, mszcząc się w ten sposób za doznane krzywdy.
Mędrzec Pański, wyraźnie nawiązując do Księgi Kapłańskiej, powie: "Kto mści się na innych, będzie pomszczony przez Pana. Twojemu bliźniemu wybacz jego winy, wtedy twoje grzechy, gdy poprosisz, zostaną ci przebaczone. Nie żyw nienawiści do bliźnich, wspomnij na przymierze z najwyższym i daruj doznane urazy" (Syr 28,1.7). Szkoda, iż tak łatwo się zapomina, że te słowa pochodzą z Pisma Świętego Starego Testamentu.

Miłość?

Są jednakże w Starym Testamencie przynajmniej dwa teksty, które nie tylko nakazują rezygnację z prawa zemsty, ale zdają się polecać okazywanie miłości nieprzyjaciołom. W Księdze Wyjścia czytamy: "Jeżeli będziesz widział, że twojemu nieprzyjacielowi zabłąkał się wół albo osioł, to nie omieszkasz mu ich odprowadzić. Jeśli zobaczysz, że osioł twojego nieprzyjaciela upada pod ciężarem, nie przejdziesz obojętnie obok niego, ale dołożysz wszelkich starań, aby mu przyjść z pomocą" (Wj 23,4n). Mamy prawo przypuszczać, że skoro tak należało się zachować wobec wołu lub osła, to tym bardziej prawo tego rodzaju dotyczyłoby ewentualnie znajdującego się w potrzebie właściciela tych zwierząt.
Autor Księgi Przysłów nakazuje: "Wrogowi twojemu daj jeść, gdy jest głodny i napój go wtedy, kiedy jest spragniony. W ten sposób zgromadzisz mu węgle na głowie, a Pan ci za to zapłaci sowicie" (Prz 25,21n). Uważa się dość powszechnie, że owe węgle na głowie wroga to symbol dręczących go wyrzutów sumienia właśnie z powodu jego nieprawości.

Sam Bóg

Gdy tu i ówdzie funkcjonowało jeszcze prawo zemsty, dawało się już także słyszeć apele natchnionych mężów, żeby dzieło wymierzania najwyższej sprawiedliwości pozostawić Bogu, którego nazwano też jedynym Mścicielem. Prorok Jeremiasz pyta: "Czy pozwolisz mi dojrzeć Twoją zemstę nad nimi?" (Jr 20,12). Na ślady tej samej tradycji natrafiamy także u Izajasza, który mówi: "Pan dojrzał to wszystko i gniewem zapłonął(...) wdział na siebie chęć zemsty jak suknię i okrył się zazdrością jak płaszczem(...) gniew okaże swym przeciwnikom, pomstę swoim wrogom" (Iz 59,15.17n).
Hiob również Boga nazywa swoim Wybawcą albo Mścicielem (Hi 19,25). Może jednak szczególnie godne uwagi jest to, co zapisał już autor Księgi Powtórzonego Prawa. Czytamy w tej księdze oświadczenie samego Boga: "Do Mnie należy odpłacać i karę wymierzać" (32,35).

Specjalna kontrola

Wydaje się, że rozważania niniejsze ukazały wcale nie centralną pozycję prawa zemsty w etyce starotestamentalnej. W świetle zdecydowanie pozytywnym pojawiły się również racje, dla których zaistniało to prawo. Nadal trudno też stwierdzić, czy i do jakiego stopnia tamto prawo pozostaje w związku z obecnym krwawym konfliktem izraelsko-palestyńskim. Za brakiem takich związków zdają się przemawiać długotrwałe wojny lokalne w tych częściach świata, gdzie biblijne prawo zemsty nigdy nie było znane. Dążenie do wyrównywania sprawiedliwości za wszelką cenę stanowi, jak się zdaje, cząstkę ludzkiej natury. Wniosek stąd, że ta naturalna skłonność powinna być poddawana specjalnej kontroli.

poprzedni   |   następny

wróć